Media, Religie en Cultuur

Hillary Clinton was onlangs op bezoek bij de Arabische nieuwszender Al Jazeera in Qatar. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken deed een poging om de troebele verhouding tussen haar thuisland en het televisiestation te verbeteren – op het moment dat in een aantal Amerikaanse gebieden de Engelstalige zender van Al Jazeera in de lucht is. Dat is goed nieuws, want Al Jazeera kan een belangrijke rol spelen in het verbeteren van de verhoudingen tussen West en Oost.

Fenomeen
Al Jazeera is niet alleen een nieuwszender. Het is een fenomeen. Maar een fenomeen met een keerzijde. De Arabische zender speelt een ambivalente rol in het internationale politieke debat. Het televisiestation zelf doet er alles aan zo objectief mogelijk te blijven. Het lijkt een onmogelijke opdracht. Zit Al Jazeera klem tussen ‘de mening en de andere mening’, zoals de slogan luidt?

Al Jazeera betekent schiereiland, en de zender drijft deels op geld van de emir van Qatar. Die gaf in 1996 de aanzet tot de oprichting. De zender bestaat dus nog geen vijftien jaar. Eerst als enkel Arabischtalige zender, tegenwoordig als televisiestation met meerdere kanalen, waaronder een kinderzender. Na zijn vijfde levensjaar wordt de zender wereldberoemd door de Amerikaanse invallen in Afghanistan en Irak. Op dat moment staat Al Jazeera zelf nog in haar kinderschoenen, maar lang kan de zender niet van zijn jeugd genieten. Hij wordt verplicht volwassen. De zender heeft journalisten in het rampgebied en wordt op slag een belangrijke nieuwsbron voor journalisten over de hele wereld. Tegelijk is het voor de Amerikanen een ideaal platform om een handreiking te doen naar de Arabische bevolking. De neoconservatieven zien de jonge, kritische zender als een goed medium om de blijde boodschap van democratie te verspreiden over het schiereiland en de harten van de Arabieren te winnen.

Dubbelrol
Toch is de dubbelzinnige roem bij het grote publiek vooral te danken aan de videoboodschappen van Osama Bin Laden die de zender steevast uitzendt. Daardoor lijkt Al Jazeera voor criticasters een doorgeefluik van terroristen, en vertroebelt de verhouding met de Amerikanen. Die verdenken de zender ervan gecodeerde boodschappen door te geven, die de manschappen in gevaar brengen. Ook de grote sympathie met de Palestijnen in het Midden-Oostenconflict zorgt voor stampei. Het is tegen het zere been van de Verenigde Staten dat Al Jazeera Palestijnse slachtoffers consequent ‘martelaren’ noemt.

In de Arabische wereld krijgt Al Jazeera ook de wind van voren, maar dan met tegengestelde redeneringen. De zender wordt er door bepaalde groeperingen van beschuldigd onderdeel te zijn van het Amerikaans-zionistische complot tegen de Islam. Dit komt door de aandacht die Al Jazeera geeft aan beladen onderwerpen als emancipatie, homoseksualiteit en interreligieuze relaties. Die onderwerpen worden in taboedoorbrekende talkshows besproken. Daarnaast fungeert de zender als platform voor dissidenten. De gesmoorde, kritische geluiden uit corrupte Arabische regimes krijgen een stem.

Op het eerste gezicht is Al Jazeera een vat vol tegenstrijdigheden, maar hier is een Westers aandoende oplossing voor bedacht. De zender beroept zich op de vrijheid van meningsuiting. ‘De mening en de andere mening’ is een motto dat als gegoten zit. De grootste verdienste is dat de zender de scheiding tussen religie en media heeft gemaakt. Ze maken voormalige taboes bespreekbaar, en spelen daardoor een belangrijke rol in de emancipatie van achterstandsgroepen. Het democratiserende effect van Al Jazeera op de publieke sfeer is ook bij de Arabische regimes niet ongemerkt gebleven. Er is een stormvloed aan nieuwe – door overheden gecontroleerde – Arabische zenders in de lucht gebracht om de ‘bevrijdende schade’ van Al Jazeera te beperken.

Dialoog
Al Jazeera is door de politieke ontwikkelingen niet alleen een nieuwsbron, maar zelf ook een nieuwsonderwerp geworden. Dat maakt de zender tot een fenomeen, maar kan ook zorgen voor tunnelvisie en het negeren van de betekenis die de zender kan hebben voor de Arabische wereld, ook buiten de grenzen van het schiereiland. Ook in Nederland, waar de zender via de vele satellieten de woonkamers van onze gekleurde wijken binnenkomt. Al Jazeera kan een belangrijke steen bijdragen aan een goede dialoog tussen Oost en West. Door het bespreken van taboes, door tegengestelde meningen te brengen en zo voor een evenwichtige nieuwsstroom te zorgen. Misschien is het een goed moment om zelf een satelliet aan te schaffen.

André van der Wijk