Media, Religie en Cultuur

De islam is één van dé gespreksonderwerpen in de media vandaag de dag en neemt deze positie inmiddels al een aantal jaren in beslag. Dat het er niet altijd even genuanceerd aan toe gaat, is iets wat de meesten van ons inmiddels wel weten. Minder bekend is dat de relatie tussen het Westen en de islam gekleurd wordt door een eeuwenlange strijd en dat de toen gevormde wederzijdse angst en onbegrip nog altijd onze emoties en reacties beïnvloeden.

Verstand of emotie
We verbinden het debat van vandaag liever niet aan het door conflicten gekenmerkte verleden. We leven nu in de moderne wereld en laten ons in debatten leiden door ons verstand, menen we, en kunnen het verleden daarom prima laten voor wat het is. Is dat wel zo? Als we een scherpere blik werpen op de discussies rondom islam in het Westen zien we dat emoties toch een grote rol spelen – en komen deze emoties dan uit het niets? Toegeven dat emoties onderdeel uitmaken van onze debatten is al moeilijk te verteren – het Westen draagt immers al eeuwen de rede op handen – maar de koppeling met het religieuze verleden is voor velen ook even slikken.

Westerse superioriteit?
De relatie van het Westen met de islam wordt namelijk niet alleen gekenmerkt door de religiositeit van de islam, maar ook door de christelijke grondslag van het Westen zelf. De onmin tussen het christendom en de islam ontstond al tijdens de beginfase van de islam – een groot deel van haar boodschap is immers gebaseerd op de aanname dat de joden en de christenen beiden al eerder een goddelijke boodschap mochten ontvangen, maar deze in de loop der tijd hebben geperverteerd. De openbaring van Allah aan Mohammed was de zuivere boodschap, en Mohammed is daarmee tevens ‘het zegel der profeten’. De kruistochten van het christendom en het expansionisme van de islam droegen in de jaren daarna niet bij aan een mogelijke toenadering. Tijdens het koloniale tijdperk werd de definitieve basis voor onze wederzijdse minachting gelegd: de Westerse overheersing en de val van het Osmaanse Rijk was vernederend voor de islamitische wereld, terwijl deze gebeurtenissen de eigenwaarde van het Westen enorm vergrootten. De ‘minderwaardige’ status van de islamitische landen bevestigde de Westerse superioriteit en vervult deze rol in zekere zin nog steeds, iets dat wordt benadrukt in de stereotype verbeelding van moslims en de islam in de media.

Minaretten in Zwitserland
Een mooi voorbeeld uit de actualiteit is het referendum aangaande de bouw van minaretten in Zwitserland, afgelopen december. Het referendum kwam niet uit het niets: de kwestie sleepte zich al jaren voort. Desondanks was de wereld – inclusief de Zwitserse overheid – geschokt door de overweldigende meerderheid van 57,5 % die uiteindelijk voor het verbod stemde. De campagne voor het referendum had de minaret op posters afgebeeld als strak silhouet dat sterke gelijkenissen vertoonde met een lange afstandsraket, en positioneerde daarnaast nog eens een volledig gesluierde moslima. Deze beelden speelden handig in op de diepgewortelde angsten onder de autochtone bevolking – die overigens zelf uit minderheden bestaat – ten aanzien van het vreemde, in dit geval de islamitische nieuwkomers in het land. De verbeelding van de islam is in onze geschiedenis vrijwel altijd verbonden geweest aan de afscherming of onderdrukking van vrouwen – met de hoofddoek als symbool – en de gewelddadigheid van moslims – schreeuwende groepjes mannen doen het altijd goed op foto’s in de kranten. De gesluierde vrouw en de minaret-als-wapen in de Zwitserse campagne refereren aan deze twee stereotyperingen en maken daarmee gebruik van ons ‘kleurrijke’ verleden. Emotie en geschiedenis zijn onlosmakelijk verbonden met het hedendaagse debat, of we dat nu willen (toegeven) of niet.

Merel van Beeren