Abu Zayd werd in 1943 in Egypte geboren. Hij behaalde zijn B.A. Arabisch en M.A. en Ph.D. Islam Studies aan de universiteit van Cairo, waar hij vanaf de jaren ‘80 werkte als universitair docent bij de faculteit Arabische taal en literatuur. Hij beschouwde de koran als meer dan een heilige tekst. Als moslim geloofde hij in de goddelijkheid van de koran en was overtuigd van haar pracht. Als wetenschapper en als mens vond hij echter ook dat heilige teksten onderworpen mochten worden aan een kritische analyse. Zijn aanpak wordt omschreven als een humanistische hermeneutiek van de koran. Zijn kritische analyse van de koran als tekst en als product van tijd, plaats en cultuur werd hem niet in dank afgenomen in zijn thuisland Egypte. Toen in het begin van de jaren ‘90 zijn universitaire aanstelling zou worden omgezet in een professorschap, verliep de aanstellingsprocedure anders dan verwacht: Abu Zayd zou vanwege zijn kritische werk niet geschikt zijn voor deze positie. Hoewel de faculteit Arabisch het niet eens was met de uitspraak werd het besluit uitgevoerd.

Buiten de universiteit om werd Abu Zayd in dezelfde periode beschuldigd van afvalligheid. De vorm van de aanklacht was op zijn minst opvallend: de eiser vroeg om een directe scheiding voor Nasr Abu Zayd en zijn vrouw Ibtihal Younis – een islamitische vrouw zou nooit getrouwd mogen zijn met een afvallige (noch met een on- of andersgelovige). De eis werd in 1994 afgewezen aangezien de eiser niet persoonlijk betrokken was bij de personen om wie het ging. In 1995 werd de eis alsnog toegewezen – de aanklacht hoefde niet persoonlijk te zijn, in dit geval diende de zaak het belang van de hele gemeenschap. Deze mogelijkheid voor een individu om een dergelijke zaak te starten is sinds 1998 niet meer mogelijk in het Egyptische rechtssysteem. Gelijk met de uitspraak van de civiele rechtbank maakte Abu Zayd alsnog promotie binnen de universiteit van Cairo, maar kon zijn nieuwe professorschap niet fysiek meemaken: hij moest het land ontvluchten vanwege doodsbedreigingen door een extremistische organisatie. Samen met zijn vrouw – het stel dacht er niet aan daadwerkelijk te scheiden en de juridische uitspraak werd in die zin nooit ten uitvoer gebracht – vertrok hij naar Nederland.

Abu Zayd leefde sinds 1995 in ballingschap in Nederland, waar hij doceerde aan de Universiteit van Leiden. Ook hier deed zijn werk stof opwaaien en bleef hij kritisch betrokken bij zijn vakgebied, maar hij miste in Nederland de kritische discussies die hij in Cairo voerde. Zoveel medestanders en al de prijzen die hij ontving maakten zijn werk saai. In 1995 ontving hij de Ibn Rushd Prize for Freedom of Thought, in Berlijn. Een aantal jaar geleden woonde ik een lezing van Asma Barlas bij en bevond mij plotseling in het gezelschap van de heer Abu Zayd: het was tijd voor vragen en voor mij stond een kleine, ronde man op. De man hield eerst een heel verhaal en stelde toen kritische vragen aan de spreekster – Nasr Abu Zayd in zijn element. Nadat hij een onbekende infectie had opgelopen tijdens een reis naar Indonesië keerde hij terug naar Egypte, waar hij uiteindelijk op 5 juli j.l. is gestorven. Zoals zijn werk en zijn leven regelmatig in de belangstelling van de media stonden, werd zijn dood in de meest uiteenlopende media-bronnen besproken. Met de dood van Nasr Hamid Abu Zayd is de wereld een bijzonder begaafd en boeiend man kwijt geraakt.

Zie ook: Fred Leemhuis over Nasr Abu Zayd, Reuven Firestone’s The Last of the Muslim Scholars?

Merel van Beeren

De opbouw van het eerste couplet is poëtisch knap gedaan: elf keer ‘wie A zegt, zegt B’ (‘que dit… dit…’). Bovendien is het tweede kernwoord van elke zin een synoniem van het eerste kernwoord van de volgende zin. “Wie studeren zegt, zet werken // Wie werken zegt, zegt geld // Wie geld zegt, zegt uitgaven” enzovoorts. Als je jong bent, begin je vol idealen aan je school/studie/opleiding, maar als je eenmaal ‘klaargestoomd bent voor de arbeidsmarkt’, begint de tredmolen van het volwassen leven, met de bijbehorende verantwoordelijkheden en problemen. Je gaat werken, en daarmee verdien je geld. Maar als je geld verdient, ga je het uitgeven, en al snel geef je meer uit dan je verdient. Dat kan je dan opvangen door geld te gaan lenen, maar dat leidt weer tot schulden. En als je je schulden niet kan afbetalen, krijg je de deurwaarder op je dak. En dan, dan zit je echt goed in de shit.

Rat Race

Stromae suggereert dat het niet gaat om morele beslissingen, die leiden tot de (financiële) ondergang, maar een soort collectieve rat race, waarin ‘meer’ de norm is en ‘uitstel afstel’. Het ene, zo zegt Stromae, leidt ontegenzeggelijk tot het ander. Het is een soort noodlot, onontkoombaar, onafwendbaar, een Griekse tragedie.

Geen garanties

En wat voor het materiële (par excellence geld) domein geldt, geldt misschien wel nog sterker voor het immateriële domein, het terrein van liefde, vriendschap en familie. Ook daar leidt het ene onvermijdelijk tot het andere, zonder dat je het onder controle hebt. De liefde van twee mensen leidt bijna altijd tot kinderen, met de bijbehorende (maatschappelijke en pedagogische) zorgen en een flinke wissel op je relatie. Dat blijkt wel als Stromae zingt dat ‘wie altijd zegt, scheiding zegt’. Huwelijke stranden maar al te vaak. En zelfs bloedverwantschap is geen garantie voor geluk, want ‘wie naasten zegt, zegt rouw’ om hun ellende en dood. ‘Problemen komen zelden alleen,’ inderdaad.

Echte crisis

Stromae geeft dan nog even een fijnzinnige tik aan iedereen die moord en brand schreeuwt over de economische crisis alsof het einde van de beschaafde wereld aangebroken is. ‘Als iemand wereldcrisis zegt, zegt in hongersnood en Derde Wereld’. Oftewel de echte crisis is geen economisch, maar een moreel probleem, niet van centjes op banken, maar van het overleven van miljoenen armen in ontwikkelingslanden.

Wakker worden

Wie suf gebeukt is door de rat race van het moderne leven, moet kunnen ontspannen. En dan onderbeekt Stromae de inhoudelijke opsomming die het leeuwendeel van zijn lied uitmaakt, hoewel hij de uiterlijke stijl handhaaft. ‘ Wie moe-zijn zegt, zegt wakker worden, suf van de vorige dag’. Je zou denken dat wie aan het eind van de vermoeide werkweek ’s avonds thuiskomt, van ellende en moeheid in elkaar stort op zijn of haar bed. Nee, zegt Stromae, dan wordt je juist wakker. Niet alleen doelt hij op het bekende hedonistische adagium dat vrije tijd je echte leven is (en de rest bijzaak), maar dat je op sommige momenten uit de sociaal-maatschappelijke moet ontsnappen. Je afgestompte geest komt tot leven, tot creativiteit, tot reflectie. Het is een geestelijk ontwaken.

Drugs

En dan zijn er twee mogelijkheden om ‘wakker’ te zijn: drugs en dans. Drugs lijken aantrekkelijk, maar zijn het niet: ‘ecstasy betekent probleem’. Het probleem met drugs is namelijk dat ‘het je een trip geeft’, maar tegelijkertijd verlies ‘je je hoofd’ en ‘bidt je dat het zo snel mogelijk over is’. Niet elke trip is een geslaagde trip. Maar Stromae geeft nog een meer filosofische reden om van de drugs af te blijven. ‘Maar het is je lichaam, het is niet de hemel en je sluit nog meer je oren’. Oftewel drugs bevrijdt wellicht je lichaam (en dan nog voor even), maar bevrijdt niet je geest. In tegendeel, drugs sluiten je geest nog meer op in kluisters dan door het ‘normale leven’ al gebeurd was. Drugs maken het dus erger in plaats van beter. In je geest is de hemel te vinden, niet in je lichaam.

Dans

En dan komt de dans ten tonele, en daarmee onmiskenbaar de Afrikaanse achtergrond van Stromae. ‘Dus gaan we los, om de problemen te vergeten // En dan schreeuw je het nog harder en dat houdt aan.’ De dans is de drug voor de geest, in plaats van voor alleen het lichaam. Wie danst, is één met zijn lichaam én zijn geest. Wie danst, is één met al zijn mededansers. Wie danst, bezweert de duivels in je hoofd, die je geest afmatten en alle creatieve energie wegzuigen. Wie danst, protesteert en neemt het heft van het eigen leven in eigen hand.

Stromae’s dansen is dansen tegen de dood.

Dat de verkiezingen vooral over de economie gaan, is op dit moment in het voordeel van Mark Rutte. Zijn VVD is leider in de peilingen. Als het gaat over de kosten van de immigratie van moslims, het stokpaardje van Geert Wilders, brengt Rutte een duidelijke scheiding aan tussen twee zaken. Aan tafel bij Knevel en Van den Brink zei hij op 18 mei: “Je kunt de economie niet gezond maken als je niet de immigratie een halt toeroept. Het verschil met Wilders is dat hij altijd met geloof bezig is, mij gaat het om het gedrag van mensen.” De nadruk op de economie, die overigens lang niet alleen door de VVD wordt gelegd, zorgt ervoor dat andere onderwerpen minder aandacht krijgen, zoals het veranderde religieuze landschap in Nederland. Dat is opmerkelijk, omdat er veel zaken spelen in het maatschappelijke debat die aan religie verwant zijn. Niet alleen als het gaat over integratie, maar ook in discussies over bijzonder onderwijs, abortus en euthanasie, de acceptatieplicht van religieuze scholen, ‘weigerambtenaren’, de bouw van moskeeën met of zonder minaretten en een mogelijk boerkaverbod.

Dit zijn voorbeelden van de invloed van ‘georganiseerde’ religie in de samenleving. Uit de WRR-verkenning ‘Religie in het publieke domein’ uit 2006 blijkt dat religie bezig is met een ‘terugkeer’ in het publieke domein, hoewel in andere vormen dan vroeger. De ontkerkelijking stopt niet, maar veel mensen keren zich tot een geïndividualiseerde vorm van spiritualiteit. Het geplande vervolg van de WRR-verkenning in de vorm van een advies aan de regering is van de agenda geschrapt, onder meer om de gevoeligheid van het onderwerp. Het rapport had een goede aanzet kunnen zijn tot een vernieuwde inhoudelijke discussie over de pluralistische Nederlandse samenleving.

De diversiteit van het religieuze landschap in Nederland vertaalt zich ook in de programma’s van de politieke partijen. De partijen lopen sterk uiteen in hun visie op de verhouding tussen religie en samenleving. Toch blijft de precieze visie op die verhouding vaak vaag. Opvallend is het taalgebruik waarmee de partijen hun standpunten verwoorden. CDA, PvdA, SP en D66 mijden de woorden islam en moslim in hun verkiezingsprogramma’s. VVD, PVV en SGP kiezen voor daadkrachtige taal als het om de islam gaat. Bij de SGP is het terug te vinden onder het kopje ‘versus islam’, een paar alinea’s na de paragraaf ‘vóór een christelijk Nederland’. GroenLinks en ChristenUnie leggen de nadruk op de toegevoegde waarde van religieuze groepen aan de samenleving, waarbij GroenLinks de nadruk legt op de ‘meiden met hoofddoek’ en de positie van de vrouw binnen de islam. De Partij voor de Dieren pleit naast een verbod op onverdoofd ritueel (lees: halal) slachten van dieren voor het afschaffen van de (religieus) vastgelegde rustdag. Kieskompas en Stemwijzer, de digitale wegwijzers voor zwevende kiezer, besteden ook aandacht aan levensbeschouwelijke kwesties. Kieskompas beperkt zich tot een vraag over euthanasie en het recht van religieuze scholen om homoseksuele leraren te weigeren. Stemwijzer besteedt vijf van de dertig vragen aan religieuze vraagstukken. Naast vragen over zondagsopening en zelfdoding vraagt Stemwijzer de mening van de kiezer over islamitische scholen, de bouw van nieuwe moskeeën en het dragen van hoofddoekjes door ambtenaren.

Het enige politieke debat waarin de rol van religie in de samenleving breed ter sprake kwam, was het debat van het Nederlands Dagblad, op 25 mei in Amersfoort. Het debat tussen de leiders van de drie christelijke partijen – CDA, ChristenUnie en SGP – leverde een interessant schouwspel op. Opvallend waren de pogingen van de kakelverse SGP-lijsttrekker Kees van der Staaij om de lastige spagaat van de partij te verantwoorden. Enerzijds wil de partij een verruiming van de vrijheid van godsdienst, zodat de partij haar vrouwenbeleid kan volhouden. Aan de andere kant wil Van der Staaij de vrijheid van godsdienst inperken als het om de islam gaat. Hij is tegen de bouw van hoge minaretten en de gebedsoproepen die daarvan af te horen zijn. Van der Staaij: “Is het raar dat je als lid van een christelijke partij hartzeer erbij hebt als je ziet dat kerken verdwijnen en moskeeën verrijzen?”

De drie christenbroeders deelden hun hartzeer over het verdwijnen van de kerken. Maar de stelligheid van Van der Staaij over zijn tegenzin tegen minaretten deelden Rouvoet en Balkenende niet. De harde lijn van de SGP heeft wellicht te maken met kiezers die de partij dreigt te verliezen aan Wilders’ PVV. Bij de Europese Verkiezingen van vorig jaar haalde de PVV een verrassende zege in het orthodox-christelijke Urk. Het was reden voor Van der Staaij om op 22 mei gehuld in Urker klederdracht het vissersdorpje te bezoeken. Uit het verslag dat het Reformatorisch Dagblad van dit verkiezingsuitje maakte, blijkt dat Van der Staaij de Urkers oproept niet op de PVV te stemmen. Hij verzekert dat ook de SGP tegen de komst van kansloze en economische vluchtelingen is. Het verschil met de PVV is dat die partij ook voor zondagsopening is. Bovendien zorgde een motie van de PVV ervoor dat militairen voortaan in uniform mogen deelnemen aan de Gay Pride.

Het beroep op godsdienst is de SGP toevertrouwd, maar binnen partijen als de CDA en zelfs ChristenUnie ligt de aanspraak op geloof minder voor de hand. Dat vindt ook Henk van Rhee, oud-campagneleider van de ChristenUnie. Hij pleitte op een partijbijeenkomst van de ChristenUnie op 21 mei voor meer aandacht voor de godsdienstvrijheid binnen de campagne van de partij, onder andere door een coalitie met D66 uit te sluiten. Tweede Kamerlid Joël Voordewind zag daar weinig in, omdat het de partij ‘buiten de politieke realiteit’ zou stellen, zo tekende het Nederlands Dagblad op. André Rouvoet liet eerder bij het EO-programma Moraalridders weten dat de acceptatieplicht van religieuze scholen een breekpunt is voor hem om toe te treden tot een kabinet.

De Nederlandse maatschappij heeft een andere houding gekregen ten opzichte van religie. Dat is een proces dat al sinds de ontzuiling speelt, maar een partij als de SGP ziet de laatste jaren de secularisatie van de samenleving de kerk binnensluipen. De partij zelf noemt dat het gevolg van ‘doorgeslagen gelijkheidsdenken’. Daarmee doelt de SGP op de drang van de overheid om iedereen gelijk te stellen aan elkaar, ten koste van het recht van alle mensen er een afwijkende mening op na te houden. Het vrouwenstandpunt van de SGP botst met de gelijkheid die in artikel 1 van de grondwet ‘gepredikt’ wordt. Het standpunt van bijvoorbeeld Mark Rutte botst op zijn beurt met dat van de SGP. Rutte zei op 23 mei bij Buitenhof nog dat hij geen concessies wilde doen aan de Verlichtingsidealen. De SGP krijgt in haar strijd tegen dit ‘doorgeslagen gelijkheidsdenken’ hulp van de ChristenUnie. Die partij sprak bij monde van André Rouvoet haar afkeur uit over de steun van Job Cohen voor het schrappen van de ‘enkele feit constructie’ uit de Algemene Wet Gelijke Behandeling. Deze constructie houdt in dat christelijke scholen het recht hebben een docent te ontslaan om het enkele feit dat hij of zij homoseksueel is. Volgens Rouvoet gaat het schrappen van de enkele feitconstructie te ver, en komt de vrijheid van godsdienst in het gedrang. Het is een punt waarop de christelijke partijen lijnrecht tegenover partijen als D66 en GroenLinks staan.

Het is een interessante vraag of de wettelijke aanpassingen werkelijk een inperking van de vrijheid van godsdienst zijn, of een schending van de scheiding tussen kerk en staat. Of is het juist de vrijheid van vrouwen binnen de SGP en homoseksuele leraren die beschermd moet worden, ook als dat te koste gaat van de vrijheid van anderen om er een afwijkende mening op na te houden. Is de vrijheid van godsdienst een vrijbrief voor discriminatie? Of is de doorgeslagen gelijkheid van alle mensen een inperking van de vrijheid van godsdienst? Het zijn vragen die een antwoord nodig hebben, of op zijn minst een brede politieke overweging. Juist in deze tijd van maatschappelijke en religieuze veranderingen.

Femke Halsema prees in het ‘premiersdebat’ op RTL 4 de twijfelachtige creativiteit van Geert Wilders om zelfs in een discussie over de economie constant de islam ter sprake te brengen. Het is tekenend voor de manier waarop religie ter sprake komt in de debatten. De enige partijen die stelselmatig religie ter sprake brengen zijn de PVV en, met minder volume, de SGP. De SGP komt daarbij vooral op voor het orthodoxe christendom, de PVV bestrijdt de islam. Onder het bestrijden van de islam valt ook het bestrijden van de verdedigers van de religie, zoals PvdA-lijsttrekker Job Cohen. De consequentie is dat wanneer religie ter sprake komt, elke vorm van nuance verdwijnt. Dit werkt niet alleen verlammend op de politieke debatten, maar bepaalt ook de wijze waarop in de maatschappij naar religie wordt gekeken.

Buiten de partijleiders van de christelijke partijen en Geert Wilders zijn er weinig lijsttrekkers die zich duidelijk uitlaten over hun standpunten omtrent religie in het publieke domein en hun plannen voor het vernieuwde religieuze landschap in Nederland. De discussie tussen André Rouvoet en Femke Halsema bij Knevel en Van den Brink over onder andere de acceptatieplicht was een stap in de goede richting, maar erg breed komt het onderwerp nog niet aan bod. Dit ligt niet aan het gebrek aan standpunten, maar grotendeels door de nadruk op de economie in de debatten en de media. Het is jammer dat op die manier veel levensbeschouwelijke en morele discussies buiten beschouwing blijven in de campagnes. Juist het liberale en vrijzinnige levensbeschouwelijke geluid van partijen als GroenLinks, PvdA en D66 zou meer gehoord mogen worden in de debatten. Maar ook de wens van sommige aanhangers van de scheiding tussen kerk en staat om die scheiding door te voeren naar een scheiding tussen geloof en samenleving. Kortom, een brede maatschappelijke discussie. Zodat geloven – of niet-geloven – niet alleen overgelaten wordt aan betweters en moraalridders.

In Ajami, een wijk in de stad Tel Aviv-Jaffa, wonen Joden, Moslims en Christenen. Deze plek, waar tegelijk ook veel criminaliteit is, leent zich prima voor een film waarin mensen uit verschillende culturen en religieuze gemeenschappen met elkaar in aanraking komen. Ajami maakt daarmee deel uit van het genre van mozaïekfilms. Een mozaïekfilm behandelt een beladen thema in een verzameling verhaallijnen over mensen die elkaar op verschillende momenten kruisen.

Gecompliceerde situatie

Als eerste in het verhaalmozaïek maken we kennis met de Palestijnse tiener Nasri en zijn broer Omar, die zich niet meer veilig voelen sinds hun oom een lid van een andere familie heeft dood geschoten. Vervolgens zien we Malek die illegaal in Israël werkt, om de dure operatie van zijn moeder te kunnen bekostigen. De Israëlische politieman Dando moet de straat veilig houden en tegelijk wordt zijn broer die in het leger dient, vermist. En om het nog gecompliceerder te maken is Omar, een moslim, verliefd op Hadir, een christen. Zij is dochter van Abu Elias, de eigenaar van het restaurant, waar Omar en ook Malek werken.

Ongewild betrokken

Ajami doet denken aan de maffiafilm Gomorra (Matteo Garrone, 2008). Daarin zie je eveneens hoe jonge jongens, onervaren als ze zijn met de harde werkelijkheid slachtoffer worden van de omstandigheden waarin ze leven. Want de situatie in Ajami is niet veel beter dan in het Napels van de gomorra. In de film Gomorra is het de sobere en fel realistische stijl die aangrijpt. Je bent als kijker een toevallige toeschouwer die ongewild betrokken raakt. In Ajami zijn het de emoties en de verontwaardiging over de ellende waarin de mensen belanden die jou als kijker deelgenoot moeten maken. Wanneer het bijvoorbeeld de moeder van Nasri en Omar allemaal iets te veel wordt en ze in Omars armen in tranen uitbarst, voel je als kijker ook daadwerkelijk iets van de spanning die hun levens beheerst.

Geld voor Allah

Hoewel de verhaallijnen niet erg origineel zijn, geeft Ajami wél een interessante kijk op de conflictsituatie in Israël en de Palestijnse gebieden. De emoties kunnen er, zoals bekend, hoog oplopen. De onoverbrugbare kloof van haat tussen mensen uit de verschillende religieuze gemeenschappen lijkt er het leven onmogelijk te maken. In Ajami maken de grote armoede en de maffiapraktijken die er uit voortvloeien het allemaal nog erger. Vrede tussen de families betekent de portemonnee trekken. Geld is de enige oplossing, stelt de film daarmee op een gegeven moment. Na het typisch oosterse afdingen – hoe hypocriet het ook mag lijken – gaat er ook nog een deel van de koopsom af. Dat komt namelijk Allah toe.

Aanrader

Voor politieman Dando bleef de harde werkelijkheid van de wijk waar hij woont lange tijd op veilige afstand. Het bleef een ver-van-mijn-bed-show op televisie, totdat het zijn eigen broer is die vermist wordt. En dan beseft hij plotseling dat over enkele jaren ook zijn eigen dochter het leger in zal gaan. Het leven in hechte familie- en gemeenschapsbanden is ons in het westen nauwelijks meer bekend. En dat maakt Ajami een interessante film om naar te kijken. Je krijgt een stukje van het dagelijkse leven achter de nieuwsberichten te zien. En of je het conflict een beetje beter zult begrijpen? Je ziet door het verhaalmozaïek minstens hoe gecompliceerd het er is.

Joël Friso, voor KFA Filmbeschouwing

Alyosha’s stem heeft een groot bereik: van diepe keelklanken tot hoge uithalen, geen oversteunde Van de Ende-musical-stem, geen r&b-achtig gehijg in de microfoon. Ze zingt rauw, ze is mooi en ze heeft een boodschap.

Voor mij is Sweet People van de Oekraïense zangers Alyosha de verassing van het Europvisie Songfestival 2010. Het was niet zo ploeteren als veel jaren ervoor: weinig grotesk cabaret en Village People-klonen. En God zij dank zong onze eigen Brabantse Sieneke Peeters in het Nederlands, zodat ik me niet voor heel Europa voor schut voelde gaan met rijmelarij als “Ik ben vergeten waar ik dit liedje heb gehoord, in de zomerzon // Ik geloof dat het toen daar met jou op het strand was in Lissabon // Of was het daar toen in Parijs // Achter een coupe vers mokkaijs?”

Anouk meets Within Temptation

Eén optreden sprong er bovengemiddeld uit: Sweet People van Alyosha, qua stem en uiterlijk een mooie combinatie tussen onze eigen Hollandse rock bitch Anouk en de gothic rock-band Within Temptation, overigens ook van eigen bodem. Alyosha’s stem heeft een groot bereik: van diepe keelklanken tot hoge uithalen, geen oversteunde Van de Ende-musical-stem, geen r&b-achtig gehijg in de microfoon. Ze zingt rauw, ze is mooi en ze heeft een boodschap.

Vernietiging

Want ook de tekst van deze inzending is anders van toon. Hier geen liefde (‘Love shines a light’), vrede (‘Ein bisschen Frieden’) of vrolijke volksgejodel, maar een maatschappijbetrokken statement, inclusief enkele filosofische doorkijkjes. Toegegeven: de belangrijkste boodschap is wat sleets geworden: de mens is bezig zijn eigen planeet te verwoesten. “Oh sweet people what have we done? // Tell me what is happening for all that we’ve built // Tumbles and is gone // Oh, sweet people have you no love for mankind? // Must you go on killin, just to pass the time.” De mens vernietigt alles waar zij zo lang aan gebouwd heeft.

Boodschapper

Toch vallen twee dingen direct op. Ten eerste vertolkt Alyosha de rol van boodschapper. Zij waarschuwt de mensen op tijd hun fouten in te zien. In haar performance ziet ze er meer uit als een gevluchte wraakengel uit de Apocalyps, dan op de fijnbesnaarde politici als Al Gore of radicale veganisten. Ze voegt in haar uiterlijk een diepere dimensie toe aan het verhaal. Ze lijkt op een oudtestamentische profeet die de eindtijd aankondigt, als straf voor de zondige mensheid.

Geen bomen knuffelen

Op het eerste gezicht lijkt Aloysha mee te liften op de ecologiegolf van de laatste decennia: dolfijnen aaien, bomen knuffelen, en vooral geen vlees eten, want dan ben je een moordenaar. De mens is met zijn verwoestend gedrag bezig zijn eigen planeet onbewoonbaar te maken. Alyosha zingt echter iets anders. Ze vreest dat “alles wat we opgebouwd hebben // zal omvallen en vergaan.” Alyosha’s ‘sweet people’ maken zich bovendien schuldig aan “moorden om de tijd te doden.” De laatmoderne profeet spreekt over moreel handelen van mens tot mens.

Kijken

Klinkt dat niet een beetje naar de jaren zeventig en tachtig, met de Koude Oorlog, de Berlijnse Muur en ‘Als de bom valt’ van Doe Maar. Misschien wel, maar ik denk het niet. Alyosha zingt: “Oh sweet people what about our children? // In theaters and video games // They watch what we send to ruin // Oh sweet people what senseless game // Have we all been playing? // No one but you to blame?” Je zou hier een pleidooi tegen gewelddadige films en computerspellen in kunnen lezen, maar ik denk dat onze laatmoderne profetes een ander niveau aansnijdt. Zoals de bioscoopbezoeker en gamer rustig naar de bloedigste gevechten kijkt, van de serie Gladiator tot Call of Duty, zonder er veel meer bij te voelen dan louter oppervlakkig vermaak, zo kijkt de moderne mens in het theater van het leven rustig om zich heen naar de brandende puinhopen overal ter wereld. The World is on fire, but no one cares, lijkt ze te willen zeggen. De problemen van de moderne mens, die zijn wereld bedreigen, zijn niet in eerste instantie ecologisch of cultureel van aard, maar moreel.

De uitstraling van de zangers, de inhoud van het lied en de kleur van melodie en begeleiding: het klopt precies. Van mij mag ze het Festival winnen, zeker met zo’n mooie tekst. Alyosha, succes!

Auteur: Frank G. Bosman

De Duitse vocalistengroep Gregorian mengt de aloude kerkelijke zang (Gregoriaans) met een modern poprepetoire. Hoewel het een sympathiek idee is en de vocalisten zeker grote individuele kwaliteiten hebben, komt het geheel kitsch en gezocht over.

Pop en Gregoriaans laten zich lastig mengen, en de ambiance met toortsendragende monniken in felgekleurde pijen werkt op de lachspieren. De aantrekkingskracht – de band is commercieel zeer succesvol – ligt in de handzaam verpakte pseudomystiek die de gezangen omgeeft.

In 1991 produceerde de Duitse band Gregorian hun eerste cd Sadisfaction, qua stijl sterk gelijkend op de easy esoterica van de band Enigma. Enigma gebruikte in die tijd Gregoriaans aandoende sequenties in hun popmuziek, maar enkel als één van de vele verfraaiingen. In 1998 echter veranderde de ‘band’ Gregorian in een vocalistengroep. Artistiek directeur besloot om het Gregoriaanse ‘toefje’ uit hun eerste project te bombarderen tot uitgangspunt van al hun werk.

Twaalf nummer werden uitgezocht en ‘vertaald’ in de voor Gregoriaans zo kenmerkte zeventonige schaal. Daarna werden twaalf professionele koorzangers uitgezocht om nummers op te nemen als Brothers in Arms (Dire Straits), Scarborough Fair (Simon & Garfunkel), Tears in Heaven (Eric Clapton), Nothing Else Matters (Metallica) en Losing My Religion (R.E.M.). Het werd de eerste van tot nu toe zeven Masters of Chant-cd’s. Op de cd’s is louter ‘gregorianiserende’ gezangen te horen, gecombineerd met popinstrumenten als drumstel, gitaar en keyboard.

Gregoriaans

Het Gregoriaans dat Gregorian als uitgangspunt voor hun muziek heeft genomen, dank zijn naam aan een gelijknamige paus Gregorius I (590-604). Deze paus probeerde enige orde in de muzikale, kerkelijke chaos aan te brengen. Hij besloot tot één notatiesysteem: vierkantjes zonder stokjes in plaats van de ons bekende rondjes mét stokjes. Ook ordende hij de bestaande muziek naar gelang de liturgische periodes van het kerkelijke jaar. Gregoriaanse muziek is voortgekomen uit de monastieke traditie waarin monniken op diverse tijdstippen van de dag en de nacht bij elkaar komen om het ‘H. Officie’ te bidden, voornamelijk psalmen.

De kenmerken van Gregoriaans zijn dus ook ‘monastiek’: eenstemmig, relatief sober (zeker bij het reciteren van psalmen), spel van vraag en aanbod (de cantor zingt voor, de communiteit antwoordt), maar tegelijkertijd creatief in de uitvoering omdat de muzieknotatie veel ruimte laat voor eigen interpretatie aangaande de lengte van de noten of de ‘kleuring’ van de sequenties. De ‘juiste’ wijze van het zingen van de gezangen uit de oude manuscripten is nog steeds een hot topic onder experts.

‘Pop meets Gregorian’

Wat levert deze op zich spannende combinatie tussen popmuziek en Gregoriaans nu eigenlijk op. Bands als Enigma experimenteren al jaren met groot commercieel en redelijk muzikaal succes met het mixen van verschillende muziekstijlen. Het uitgangspunt van Gregorian zet zwaar en bijna exclusief in op Gregoriaans. Het resultaat is verwarrend. De zangers zijn ongetwijfeld geschoold en kundig. Ook treffen ze redelijk goed de manier waarop Gregoriaans gezongen moet worden. Maar de combinatie tussen Stairway to Heaven of Tears in Heaven en Gregoriaans past gewoon niet.

De originele muziekstukken, allemaal krakers in de popscene, komen totaal niet tot hun recht door de vergregorianisering. Dit heeft te maken met de strenge muzikale eisen van het gregoriaans. Melodieën en teksten die niet specifiek voor de Gregoriaanse manier van zingen geschreven zijn, zullen uit ‘monnikenkelen’ niet klinken. Een vergelijkbare ‘vocaalgroep’ als Libera, die ook het Gregoriaans als uitgangspunt neemt, doet dit beter. Daar komen ook drums en gitaren aan te pas, maar dan gaat het vaak om zelf geschreven muziekstukken. Gregorian doet dat niet, en dat hoor je. De muziek is niet onprettig om maar te luisteren, maar gaat heel snel irriteren omdat iedereen de originelen kent (en daarmee gaat vergelijken) en omdat een beetje kenner van het Gregoriaans direct kriegelig wordt van de ongelijksoortigheid van tekst, melodie en zangstijl.

Pseudomystiek

Maar het wordt erger. Zoals elke zichzelf respecterende popgroep maakt ook Gregorian muziekclips. Deze zijn de moeite van het kijken zeker waard – ze staan bijna allemaal op YouTube.com – maar dan wel voor de religiewetenschapper. Zonder uitzondering figuren in de clips van Gregorian: verwijfde monniken, in bonte kleuren geverfde pijen, brandende toortsen, kerken, galerijen, kloostergangen, altaren, wierook, Mariabeelden, crucifixen, doodskisten, koorbanken, en werkelijk elke ander monastiek clichébeeld dat je je maar kan voorstellen.

In veel clips wordt er een soort pseudoliturgie opgevoerd, analoog aan het monastieke koorgebed. Je zit een groep monniken in processie (al dan niet met toortsen) door een klooster of kerk lopen. Ze eindigen bij een altaar (met standaard Maria erop) en buigen, knielen en lopen alsof ze een bepaalde liturgie volgen. Voor een iemand die iets van de katholieke liturgie afweet, is er geen touw aanvast te knopen, want het lopen, buigen, knielen enzovoorts heeft geen enkele connectie met de gezongen tekst.

Geen dogma’s

Maar kennelijk is niet iedereen even kritisch. De band is een economisch succes met miljoenen verkochte cd’s wereldwijd. De vraag is natuurlijk: wat maakt deze muziek nu zo aantrekkelijk voor de laatmoderne cultuurmens? Waarschijnlijk juist de combinatie van moderniteit (de popsongs) en een flinke scheut pseudomystiek (het Gregoriaans en de ambiance). Het ‘riekt’ naar eeuwenoude wijsheid en levenservaring, vormgegeven in de aloude gezangen van wijze monniken. Er is geen sprake van voorschriften, geen liturgie waar je je aan moet houden, geen dogma’s waar je in hoeft te geloven, geen overste waaraan je je moet onderwerpen. Het heeft de ‘schwung’ van mystiek en wijsheid, maar de vrijblijvendheid van onze cultuur.

En die vrijblijvendheid gaat snel vervelen.

Bron: Dit artikel is ook gepubliceerd op Isidorusweb.nl.

Auteur: Frank G. Bosman, cultuurtheoloog.

Geloven dat God humor heeft begint met het geloof dat er een God is. Geloof je dit niet zie dan de humor er alsjeblieft van in dat gelovigen zich over zo´n onderwerp druk kunnen maken.

Humor in de bijbel

Er zijn veel definities van humor. De meeste komen neer op het maken van vrolijkheid (actieve humor) en ervan kunnen genieten (passieve humor). Humor is (gelukkig) erg afhankelijk van jou als beschouwer en daarmee erg subjectief. In de bijbel staan er geen duidelijke passages waarin de humor van God wordt besproken of bezongen. Toch zit de bijbel vol met woordspelletjes die voor sommige theologen het bewijs zijn voor de humor van God. Wat verder opvalt is dat de humor vaak pas zichtbaar wordt als je de tekst plaats in zijn cultureel historische context (voor voorbeeld klik hier). Daarnaast zijn er specifieke passages waar gelovigen om kunnen lachen. Voorbeeld van een tekst waar je de humor van in kan zien komt uit het bijbelboek Spreuken: ‘Beter te wonen op de hoek van het dak dan met een twistzieke vrouw in een gemeenschappelijke woning.’ Nogmaals humor is persoonlijk, dus misschien kun je nu wel een bijbel- of koran- gedeelte voor de geest halen waar de humor van af spat. Hierbij een uitnodiging dit in de comments te delen.

Bewijs van Gods humor

De bijbel begint met Genesis, het verhaal van de schepping. Over hoelang het scheppen duurde, wordt binnen christelijk Nederland nogal eens gediscussieerd. Veel minder discussie vindt plaats over of de mens is geschapen naar het beeld van God. Een passage die ook in dit eerste bijbelboek staat (Genesis 1:26 ). God zelf diende als een blauwdruk voor de mens. Wie wij zijn en als onderdeel daarvan het hele palet aan menselijke emoties zoals: geluk, boosheid en… humor weerspiegelen iets van wie God is. Humor is waardevol, biedt houvast en is universeel. Wij lachen, afhankelijk van ondermeer culturele achtergrond, om andere dingen, maar het ‘maken van vrolijkheid’ is een menselijk trekje, die net zo goed als andere typisch menselijke eigenschappen iets laat zien van het goddelijke. Iedereen die gelooft dat mensen iets laten zien van wie God is, kan dus niet anders dan concluderen dat God humor heeft.

Jasper Achterbergh

Het leven van Larry Gopnik lijkt prima in orde, totdat zijn vrouw Judith (Sari Lennick) wil praten over een scheiding. Ze heeft een relatie met Sy Ableman (Fred Melamed), een vriend van hun beiden. Hierna opent zich een beerput aan ellende. Zijn twee puberende kinderen (hij blowt, zij wil een neuscorrectie), zijn op de zenuwen werkende broer die bij hem inwoont en een beginnend omkoopschandaal op zijn werk. Alles lijkt Larry tegen te werken. Tot overmaat van ramp wordt hem door zijn vrouw verweten dat hij nog een kind is en niet “a serious man” zoals Sy.

Persoonlijker

De trailer van A Serious Man – wat al een bijzonder strak geredigeerd filmpje op zichzelf is – eindigt gewaagd met een opsomming van zes films uit het bijzonder fraaie oeuvre dat de Coen-broers hebben opgebouwd. A Serious Man past helemaal in het rijtje, dat gekenmerkt wordt door zwarte humor, doordachte dialogen en het twijfelen aan enige zin van het leven. Wellicht kan deze film de meest persoonlijke genoemd worden. Niet zozeer omdat het gebaseerd is op de ervaringen van Joel en Ethan in het Joodse milieu waar ze opgroeiden. Dat blijft natuurlijk mogelijkheid maar serieuze uitspraken doen ze daar niet over. Het is de realistische manier waarop de personages worden benaderd. Ditmaal geen sterk aangezette karakters en dus ook geen grote namen uit Hollywood (zoals in Burn After Reading, 2008), maar relatief onbekende acteurs die ervoor zorgen dat het echt aanvoelt.

De rabbijn

Nadat verschillenden er bij hem op hebben aangedrongen, besluit Larry te doen wat gewoon is binnen de Joodse gemeenschap. De rabbijn opzoeken. Of deze wél een antwoord heeft op de vraag wat Hasjem (de Naam = God) met zijn leven wil, wordt betwijfeld. Maar Larry kan er tenminste zijn lot beklagen. In die zin vergelijkbaar met Ed Tom in No Country For Old Man (2007), die zich tegenover God beklaagt en vervolgens machteloos achterblijft. De vergelijking van de films is niet vreemd, zeker als je weet dat beide scenario’s in dezelfde periode geschreven zijn. Van No Country.. werd je stil, zoals het letterlijk stil bleef tot pas halverwege de aftiteling. Dat is bij A Serious Man wel anders. Je eerste reactie is ‘ja, ze hebben gelijk!’. Je tweede reactie ‘maar waarmee eigenlijk?’

Antwoord

“When the truth is found to be lies, and all the joys within you dies … you better find somebody to love,” gaat de tekst van de steeds terugkerende hit van Jefferson Airplane. Muziek heeft bij de Coen-broers vaak de functie van een tegenreactie op de gebeurtenissen. Een goed voorbeeld is O Brother Where Art Thou?, waarover ik eens een artikel las met de veelzeggende titel “salvation through the radio”. Natuurlijk is met Jefferson Airplane niet het antwoord op alle levensvragen gegeven. Wél lijkt het advies om iemand te vinden om van te houden, één in de trant van een goed bedoeld ‘je moet toch wat!’. En zelfs dat is grof om te zeggen tegen iemand als Larry, die zijn vrouw er vandoor ziet gaan met een goede vriend.

Toegankelijk meesterwerk

De stille fotografie met zachte kleuren. De meelevende soundtrack. Het verrassend goede acteerwerk van Michael Stuhlbarg als desperate Larry. En de dikke knipoog richting de uitzichtloze situatie van de hoofdpersoon. Het maakt A Serious Man tot een toegangelijke film over de grote ‘waarom?’-vragen en de ondoorgrondelijkheid van Hasjem. De Coen-broers hebben het weer voor elkaar gekregen om een meesterwerk af te leveren, dat zowel hilarisch als indringend is.

Joël Friso, voor KFA Filmbeschouwing

Om het schooljaar af te sluiten, studeerden tien meisjes van de Gunningschool een dansje in op Buttons van The Pussycat Dolls. Net als in de videoclip van deze burleske meidengroep, waren de danspasjes geïnspireerd op striptease: benen werden geopend en gekruist, handen gleden over borsten. Een voorbeeld van seksualisering van de maatschappij? Negen van de tien van deze meisjes identificeerden zichzelf als Moslim. Nog steeds seksualisering of er is meer aan de hand?

Hoofddoekjes versus buiktruitjes
In 2003 werden zowel meisjes met buiktruitjes als met hoofddoekjes van school gestuurd. Ik vroeg me daarom af wat er nu eigenlijk aan de hand was in meisjescultuur? Hoe ziet die cultuur er uit voor meisjes van verschillende etnische afkomst? Vier jaar lang deed ik onderzoek naar meisjes. Ik deed dit in twee zeer verschillende, Amsterdamse groepen 8. De Gunningschool was een Christelijke basisschool in ver-West met in groep 8 slechts één autochtoon meisje. De Kantlijn (de schoolnamen zijn fictief) was een openbare basisschool die in tien jaar tijd net als oud-West sterk verwit was. Op school deed ik met alles mee, van touwtjespringen tot briefjes uitwisselen. Naast observaties hield ik interviews met de meisjes. Ik volgde hen bovendien in de overgang naar de brugklas.

De meisjes in het onderzoek waren allen geboren in Nederland. De cultuur die ze met elkaar maakten was opvallend gelijk. Allemaal droegen ze graag spijkerbroeken met ritsvestjes en allemaal keken ze graag naar Charmed. Natuurlijk waren er onderling grote verschillen. Allereerst lagen die op het gebied van gender. Er waren tomboys die voetbalden en meisjesmeisjes die alleen roze droegen. Er waren meisjes die hun deugdzaamheid benadrukten en meisjes die oefenden met een meer seksueel-volwassen identiteit. Daarnaast namen de meisjes verschillende identiteiten op in relatie tot leeftijd, van meer kinderlijk de Donald Duck lezen tot meer volwassen GTA San Andreas spelen. Ten derde waren er verschillen op het gebied van klasse, met name in de brugklas. Sommige meisjes waren kakkers en andere meer ‘van de straat’. Deze posities lagen niet vast, dus een meisje kon soms haar deugdzame kant meer voorop plaatsen en soms meer sensueel zijn.

Etniciteit bleek geen grote rol te spelen. Op de Gunningschool heerste een relatieve monocultuur, in de zin dat het merendeel van de klas dezelfde religie deelde. De autochtone leraren benadrukten voortdurend het verschil tussen hunzelf (autochtoon en dus de norm) en de leerlingen (allochtoon en dus anders). Onder de leerlingen versterkte dit het gevoel van saamhorigheid. Etniciteit was echter geen vrijblijvende identificatie. Turks betekende Turks, Marokkaans was Marokkaans. Je als Marokkaanse ook Nederlands voelen was niet mogelijk door de manier waarop anderen jou benaderen. Huidskleur was hierbij een complicerende factor: over een Marokkaans meisje met donkerblond haar en blauwe ogen zeiden haar klasgenoten ‘Radia is te wit’. Daarmee werd haar het Marokkaansschap ontzegd, terwijl de constante oppositie tussen autochtoon en allochtoon ervoor zorgde dat haar ook het Nederlanderschap niet toegestaan was.

Identiteit doen
Populaire cultuur is een van de weinige middelen die jonge mensen (meisjes en jongens gelijk) hebben om zichzelf mee uit te drukken. De meisjes in mijn onderzoek maakten gretig gebruik van elementen uit popcultuur, zoals hierboven al duidelijk werd. Die popcultuur overstijgt etnische scheidslijnen. Omdat de middelen waarmee cultuur gemaakt werd overeenkwamen, kwam ook het eindresultaat overeen. De toegang die de meisjes hebben tot die elementen verschilde echter sterk. Dit heeft te maken met de thuissituatie: de financiële gesteldheid van de ouders, oudere broers die je bij de computer weghouden of ouders van wie ze alleen het Jeugdjournaal mochten kijken.

Wanneer het over meisjescultuur in Nederland gaat, denken de meeste mensen aan seksualisering. Dat is immers veel in het nieuws geweest de afgelopen jaren. Minder negatief ingestelden denken wellicht aan paardenmeisjes of aan msn en Hyves. Wanneer het over Moslima’s in Nederland gaat, denken de meeste mensen aan hoofddoeken. En aan hoofddoeken denken, betekent aan integratie denken, aan vrouwenrechten en aan de scheiding tussen kerk en staat. Meisjescultuur en Moslima’s met elkaar verbinden wordt dan ondenkbaar. De gedachte is dan namelijk dat Moslima’s anders zijn, dat ‘hun’ cultuur fundamenteel verschilt van de ‘onze’.

Door alleen te praten over seksualisering (en dus niet te kijken naar hoe meisjes met een hoofddoek dit beleven) of door alleen te praten over hoofddoek als symbool van onderdrukking (en dus niet te kijken hoe iets ‘westers’ als peer pressure hierbij een rol speelt) blijven we zitten met gedeeltelijke beelden van meisjescultuur. Hedendaagse meisjescultuur is echter beide, in de mix en in constante uitwisseling met elkaar.

Linda Duits is universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam. Ze is redactielid van De Jaap en twittert veel. Het besproken onderzoek is in boekvorm te verkrijgen.

Stan Marsh is de enige kid in town die geen profiel op Facebook heeft. Eric, Kenny en Kyle hebben wel een account. Ze zitten in dezelfde kamer terwijl ze druk bezig zijn elkaar digitaal te mailen, te ‘tikken’ (‘poke’), op elkaars berichten en foto’s commentaar te geven, en domme online games te spelen. Stan weet lang weerstand te bieden tegen de sociale druk om ook op Facebook aanwezig te zijn, maar als ‘verrassing’ hebben zijn vrienden een account voor hem gemaakt.

Sociale druk

Stan weigert om er actief mee aan de slag te gaan. Maar de sociale druk is meedogenloos. Achtereenvolgens smeken dan wel bedreigen Stans vader Randy, zijn vriendin Wendy, en later zelfs totaal onbekenden hem om Facebook-vrienden met hem te worden. Als Stan aan de druk bezwijkt, is er geen redden meer aan: hij ‘moet’ duizenden mensen ‘toelaten’ als vrienden, en is de hele dag bezig met het eindeloos commentaar leveren op stomme foto’s en filmpjes.

Stone en Parker zijn er wederom in geslaagd een genadeloze parodie te produceren over moderne omgangsnormen (of het gebrek daaraan). De makers van Southpark hekelen de sociale druk die het gebruik van ‘sociale media’ (ook ‘internet 2.0’ genoemd) met zich meebrengt. Ten eerste is er de druk om mee te doen. Wie geen profiel op Facebook, Hyves of LinkedIn heeft (of liefst een combinatie hiervan) ligt er helemaal uit. En als je dan eindelijk op één of meerdere communities aanwezig bent, wordt je gedwongen om er ook veel tijd aan te spenderen. Zo niet, lig je er (weer) uit.

‘Substitute friendship’

In de tussentijd is Facebook-verslaafde Kyle digitaal vrienden geworden met social outcast Kip, een puisterig en eenzaam joch. Kyle is Kips eerste en enige vriend. Kip verliest vervolgens volledig de realiteit uit het oog. Hij deelt elke scheet die hij laat met Kyle, en wacht urenlang op een minimale reactie van zijn ‘vriend’. Uiteindelijk neemt hij ‘Kyle’ mee naar de bioscoop door een notebook met diens geopend profiel naast hem op een stoel neer te zetten. Kips ouders zijn dolblij dat hun jongen nu eindelijk een “echte vriend” heeft gekregen, totaal onwetend over het ware karakter van die ‘vriendschap’, die met de klik van een muis kan worden verbroken.

Sociale media bergen het gevaar in zich dat offline-vriendschappen worden vervangen door online-varianten. Kip heeft überhaupt geen andere vrienden, dan die ene digitale. Eric, Kyle en Kenny delen nota bene dezelfde kamer, maar kiezen voor digitaal contact in plaats van feitelijk met elkaar te spelen. Alleen Stan ontrekt zich er (voorlopig aan) door te gaan gamen.

Devaluatie

Deze ‘substitue friendships’ (‘vervangende vriendschap’) dreigt uiteindelijk zelf tot een devaluatie van het begrip ‘vriendschap’ überhaupt te leiden. Als Kyle door medelijden bewogen vriendjes wordt met outcast Kip neemt gelijk een groot gedeelte van zijn andere vrienden de digitale benen. Wie een “uncool” vriendje heeft, raakt zelf ook sociaal besmet. Niemand wil (digitale) vrienden zijn, die vrienden is met een uncool iemand. Bovendien gaat het de Facebookers meer om de hoeveelheid vrienden (kwaniteit) dan om de diepgang van de individuele vriendschappen (kwaliteit). Zo wordt “vriendschap tot een afgeleide van status,” brult Stan ten einde raad.

Eric van zijn kant meent dat “de wereld nu eenmaal zo werkt” en dat sociale media “een geweldige plek zijn waar mensen van over de gehele wereld samenkomen om hun gedachten en ideeën te delen”. Terwijl hij dit roept klikt hij voorbij honderden namen van willekeurige chatters op Chatroulette. De oogst is louter zichzelf aftrekkende mannen. Droog merkt hij op: “If you want quality friends you have to go through the dicks first”. De oogst van deze ‘kwaliteistvrienden’ is echter één jochie dat belooft Kyle’s digitale boerderij op Facebook te bezoeken. Ook kwaliteit blijkt aan devaluatie onderhevig.

De enige oplossing lijkt een radicale ‘ontvriending’ door ‘digitale zelfmoord’: Stan wist zijn profiel. Resultaat: ‘u hebt 0 vrienden’

Frank G. Bosman.