Gezonde kritiek of blasfemie?
Blasfemie heeft in onze huidige maatschappij een wat ouderwetse bijklank gekregen. Onverenigbaar met vrijheid van meningsuiting en beschermend naar het religieuze toe – in onze seculiere gemeenschap toch overbodig en hopeloos achterhaald? Het feit dat de meest recente en bekende voorbeelden van blasfemie beschuldigingen uit islamitische kring komen bevestigt dit voor velen alleen maar: de islamitische cultuur is immers zelf verre van modern. Het uiten van kritiek op religie wordt gezien als gezond en een recht op basis van onze vrijheid van meningsuiting.
Grenzen aan de vrijheid van meningsuiting?
Maar is het wel het beknotten van onze vrijheid dat men dwars zit bij beschuldigingen van blasfemie? De Westerse wereld is absoluut niet onbekend met het stellen van grenzen aan vrijheid van meningsuiting – laster is nog altijd een strafbaar vergrijp, evenals discriminatie. Alles mag wel gezegd worden, maar alleen zolang dit niet bijdraagt aan het verstoren van de sociale orde. Deze lijn volgend zou je kunnen zeggen dat de Deense cartoon-affaire wel degelijk de sociale orde verstoorde door een grote groep willens en wetens (en zeker bij het herpubliceren van de gewraakte cartoons) te kwetsen. Geloofsgroepen worden echter anders beschouwd dan die gevormd op basis van etniciteit.
Religie en etniciteit
Het verbod op racistische uitspraken tegenover het niet (meer) strafbaar stellen van blasfemie wordt wel uitgelegd door te stellen dat iemand niet mag worden aangevallen op iets wat hij of zij niet kan veranderen – huidskleur. Religie, zo wordt hier aangenomen, is schijnbaar makkelijk te veranderen. Het is geen vaststaand feit, puur speculatief en op geloof gebaseerd, en daarom minder ‘echt’. Hierbij wordt voorbij gegaan aan een haast onlosmakelijke verbintenis tussen religie en de cultuur waarin men is opgegroeid en door wordt gevormd. Wat verder wordt vergeten is dat de islam en moslims in het Westen in de afgelopen jaren – en andere religieuze minderheden op diverse momenten in de geschiedenis – in sterke mate geracialiseerd zijn en dat de meeste onrust op dit moment ontstaat bij blasfemie beschuldigingen van islamitische origine.
Gezonde kritiek of heftige blasfemie
De heftige reacties op beschuldigingen van blasfemie zouden niet alleen moeten worden gezien als een poging de seculiere staat te beschermen – zo seculier is het Westen nu ook weer niet – maar tevens als een reactie op het nog steeds onbekende islamitische deel van onze samenleving. Het invoeren van verscherpte wetgeving op het gebied van blasfemie lijkt me hoe dan ook niet aan de orde. Wat we wel zouden moeten doen is onszelf de vraag stellen in hoeverre het opzoeken van de grenzen van vrijheid van meningsuiting bedoeld is om deze optimaal te benutten, of deels ook gericht is op het bewust provoceren van groepen die ons vreemd zijn en beangstigen. Gezonde kritiek is één ding, opzettelijke blasfemie weer heel iets anders.
Merel van Beeren
Lees ook: Talal Asad, Saba Mahmood, Judith Butler en Wendy Brown in Is Critique Secular? Blasphemy, Injury, and Free Speech uit 2009 – The Townsend Papers in the Humanities, No. 2.
