Het kindeke is geboren?
Mithras, de god van de onoverwinnelijke zon
Op 25 december vieren we traditioneel de geboorte van Jezus, maar in werkelijkheid weten we niet exact wanneer deze geboorte plaatsgevonden moet hebben. In de evangeliën wordt in ieder geval met geen woord gerept over de datum en zelfs het jaartal dat Mattheüs ons geeft is problematisch. Zo is over de origine van het kerstfeest maar weinig bekend.
25 december heeft een lange traditie als viering van de zonnewende door verschillende oude volkeren; het zou al in Mesopotamië op de kalender hebben gestaan. In het Romeinse Keizerrijk gold 25 december als de Dies Natalis Solis Invicti, de “geboortedag van de onoverwinnelijke zon”. Volgens de toenmalige Juliaanse kalender was 25 december namelijk de dag waarop de zon op het laagste punt stond en de dag het kortste was. Hierna werden de dagen weer langer en kon dus verondersteld worden dat de zon “geboren” (of misschien beter wedergeboren) was. Volgens onze huidige Gregoriaanse tijdrekening vindt de winterwende plaats op 21 of 22 december.
Kerstmis betekend simpelweg “Mis van Christus” (Kerstenen is Oudnederlands voor “tot Christus maken”) en is afgeleid van het Latijn ipse missa est (“gaat, het offer is voltrokken”), de uitlating waarmee in de Katholieke Kerk de Mis afgesloten wordt.
Waarschijnlijk werd pas in 354 of 355 gt (gewone tijdrekening) door Paus Liberius beslist dat de geboorte van Jezus voortaan op 25 december gevierd moest worden, in navolging van de cultus van de god Mithras, een van de belangrijkste rivaliserende godsdiensten van het christendom in die tijd. Mithras was de Perzische god van de zon, de waarheid, de oorlog en van vriendschap en verbonden en speelde een belangrijke rol in het Zoroastrisme. Hij zou tienduizend ogen en oren hebben en rondrijden in een wagen getrokken door witte paarden.
Onder de Romeinse keizers en de legioenen werd Mithras enorm populair en nam hij de rol aan van heilbrenger en verlosser. Ondanks het feit dat keizer Aurelianus de cultus van de Sol Invictus tot religie van het Rijk maakte in 274 zou het de concurrentiestrijd met het christendom toch uiteindelijk verliezen. Reden hiervoor was dat de godsdienst uitsluitend toegankelijk was voor mannen en vooral een zaak was van de hogere klassen. Ook was de cultus nauw verbonden met de verering van de keizer en was het dus vooral een politiek middel.
Voor vroege Christenen was het nieuwe feest geen probleem, Jezus werd immers vaak geïdentificeerd met de zon en, in de ogen van de kerkvader Johannes Chrysostomus, wie anders dan de Messias was meer onoverwonnen dan de zon? Het is dan ook niet de datum die gevierd wordt met Kerst, maar het feit dat de geboorte van de bevrijder van de zonden plaatsvond. Of hij ook een voorstander was van commercialisatie en de verheerlijking van een dikke bebaarde man die zich door schoorstenen wringt blijft de vraag….
Philippe Dauphin
