Media, Religie en Cultuur

Enkele weken geleden overleed één van de meest belangrijke islamitische liberale theologen van onze tijd: Nasr Hamid Abu Zayd. Korangeleerde, verlicht denker, beschuldigd en veroordeeld afvallige. Zijn werk als korangeleerde werd veelal overschaduwd door het in de pers breed uitgemeten proces rondom zijn vermeende afvalligheid dat hem deed vluchten naar Nederland.

Abu Zayd werd in 1943 in Egypte geboren. Hij behaalde zijn B.A. Arabisch en M.A. en Ph.D. Islam Studies aan de universiteit van Cairo, waar hij vanaf de jaren ‘80 werkte als universitair docent bij de faculteit Arabische taal en literatuur. Hij beschouwde de koran als meer dan een heilige tekst. Als moslim geloofde hij in de goddelijkheid van de koran en was overtuigd van haar pracht. Als wetenschapper en als mens vond hij echter ook dat heilige teksten onderworpen mochten worden aan een kritische analyse. Zijn aanpak wordt omschreven als een humanistische hermeneutiek van de koran. Zijn kritische analyse van de koran als tekst en als product van tijd, plaats en cultuur werd hem niet in dank afgenomen in zijn thuisland Egypte. Toen in het begin van de jaren ‘90 zijn universitaire aanstelling zou worden omgezet in een professorschap, verliep de aanstellingsprocedure anders dan verwacht: Abu Zayd zou vanwege zijn kritische werk niet geschikt zijn voor deze positie. Hoewel de faculteit Arabisch het niet eens was met de uitspraak werd het besluit uitgevoerd.

Buiten de universiteit om werd Abu Zayd in dezelfde periode beschuldigd van afvalligheid. De vorm van de aanklacht was op zijn minst opvallend: de eiser vroeg om een directe scheiding voor Nasr Abu Zayd en zijn vrouw Ibtihal Younis – een islamitische vrouw zou nooit getrouwd mogen zijn met een afvallige (noch met een on- of andersgelovige). De eis werd in 1994 afgewezen aangezien de eiser niet persoonlijk betrokken was bij de personen om wie het ging. In 1995 werd de eis alsnog toegewezen – de aanklacht hoefde niet persoonlijk te zijn, in dit geval diende de zaak het belang van de hele gemeenschap. Deze mogelijkheid voor een individu om een dergelijke zaak te starten is sinds 1998 niet meer mogelijk in het Egyptische rechtssysteem. Gelijk met de uitspraak van de civiele rechtbank maakte Abu Zayd alsnog promotie binnen de universiteit van Cairo, maar kon zijn nieuwe professorschap niet fysiek meemaken: hij moest het land ontvluchten vanwege doodsbedreigingen door een extremistische organisatie. Samen met zijn vrouw – het stel dacht er niet aan daadwerkelijk te scheiden en de juridische uitspraak werd in die zin nooit ten uitvoer gebracht – vertrok hij naar Nederland.

Abu Zayd leefde sinds 1995 in ballingschap in Nederland, waar hij doceerde aan de Universiteit van Leiden. Ook hier deed zijn werk stof opwaaien en bleef hij kritisch betrokken bij zijn vakgebied, maar hij miste in Nederland de kritische discussies die hij in Cairo voerde. Zoveel medestanders en al de prijzen die hij ontving maakten zijn werk saai. In 1995 ontving hij de Ibn Rushd Prize for Freedom of Thought, in Berlijn. Een aantal jaar geleden woonde ik een lezing van Asma Barlas bij en bevond mij plotseling in het gezelschap van de heer Abu Zayd: het was tijd voor vragen en voor mij stond een kleine, ronde man op. De man hield eerst een heel verhaal en stelde toen kritische vragen aan de spreekster – Nasr Abu Zayd in zijn element. Nadat hij een onbekende infectie had opgelopen tijdens een reis naar Indonesië keerde hij terug naar Egypte, waar hij uiteindelijk op 5 juli j.l. is gestorven. Zoals zijn werk en zijn leven regelmatig in de belangstelling van de media stonden, werd zijn dood in de meest uiteenlopende media-bronnen besproken. Met de dood van Nasr Hamid Abu Zayd is de wereld een bijzonder begaafd en boeiend man kwijt geraakt.

Zie ook: Fred Leemhuis over Nasr Abu Zayd, Reuven Firestone’s The Last of the Muslim Scholars?

Merel van Beeren